Trước khi mùa hoa anh đào nở rộ, người Nhật đã có một ngày lễ quan trọng dành riêng cho các bé gái, đó là Hina Matsuri (ひな祭り) – Lễ hội búp bê của các bé gái Nhật Bản, diễn ra vào ngày 3 tháng 3 hằng năm. Đây là dịp các gia đình cầu chúc con gái mình lớn lên khỏe mạnh, bình an và hạnh phúc. Không đơn thuần là một hoạt động trưng bày búp bê, Hina Matsuri phản ánh sâu sắc quan niệm giáo dục, gia đình và thẩm mỹ của người Nhật suốt hơn một thiên niên kỷ.

Nguồn gốc hơn 1.000 năm từ thời Heian

Theo các ghi chép lịch sử, tiền thân của Hina Matsuri xuất hiện từ thời Heian (794-1185), khi giới quý tộc Nhật Bản duy trì phong tục gọi là Nagashi-bina (流し雛). Vào đầu tháng 3 âm lịch, người ta làm những hình nhân bằng giấy hoặc rơm, sau đó thả trôi sông với niềm tin rằng chúng sẽ mang theo bệnh tật và điều xui rủi ra khỏi cơ thể trẻ nhỏ. Đây là một nghi thức mang tính trừ tà, thể hiện niềm tin dân gian rằng tai ương có thể được “chuyển giao” sang vật thế mạng.

Sang thời Edo (1603-1868), cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thủ công mỹ nghệ và văn hóa thị dân, búp bê không còn bị thả trôi sông mà được chế tác ngày càng tinh xảo và giữ lại để trưng bày trong nhà. Chính giai đoạn này đã định hình cấu trúc bộ búp bê nhiều tầng mà chúng ta thấy ngày nay. Từ nghi lễ tâm linh, Hina Matsuri dần trở thành lễ hội gia đình mang tính biểu tượng cao, được tổ chức thường niên trên khắp cả nước.

Về mặt ngôn ngữ, “Hina” (ひな) có nghĩa là búp bê nhỏ, còn “Matsuri” (祭り) nghĩa là lễ hội. Cái tên này phản ánh rõ nét trọng tâm của lễ hội xoay quanh những bộ búp bê tượng trưng cho hoàng gia và triều đình xưa.

Hina Matsuri có phải là lễ hội hoa anh đào?

Không ít người nước ngoài nhầm lẫn Hina Matsuri là “lễ hội hoa anh đào”, tuy nhiên cách gọi này chưa thật sự chính xác. Thời điểm 3/3 đánh dấu sự chuyển giao sang mùa xuân, nhưng tại nhiều vùng ở Nhật Bản, hoa anh đào thường nở rộ vào cuối tháng 3 hoặc đầu tháng 4. Thay vào đó, ngày lễ này gắn liền với hoa đào (momo) và còn được gọi là Momo no Sekku (桃の節句 – Tiết hoa đào). Hoa đào trong văn hóa Nhật Bản tượng trưng cho sự dịu dàng, thanh khiết và hạnh phúc lứa đôi, đó là những phẩm chất truyền thống mà gia đình gửi gắm cho con gái mình.

Việc trưng cành đào trong nhà vào dịp 3/3 không chỉ để trang trí mà còn thể hiện lời chúc về một cuộc sống hôn nhân viên mãn trong tương lai. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa biểu tượng hoa đào của Hina Matsuri và hoa anh đào trong mùa Hanami (ngắm hoa anh đào).

Cấu trúc bộ búp bê Hina

Trung tâm của Hina Matsuri là bộ búp bê gọi là Hina-ningyō. Một bộ đầy đủ truyền thống có thể gồm 15 búp bê, được sắp xếp trên kệ nhiều tầng phủ vải đỏ. Ở tầng cao nhất là cặp Hoàng đế và Hoàng hậu, còn gọi là Dairi-bina, tượng trưng cho hình ảnh cung đình thời Heian. Phía sau họ thường có bình phong (byōbu), hai bên đặt đèn lồng giấy (bonbori), phía trước là các khay đựng bánh và hoa trang trí.

Tầng tiếp theo xuất hiện ba cung nữ phục vụ rượu sake (Sannin-kanjo), tiếp đó là năm nhạc công (Gonin-bayashi) với trống, sáo và quạt. Những tầng thấp hơn có hai đại thần và ba hộ vệ, cùng nhiều vật dụng cung đình thu nhỏ như xe ngựa, rương áo, bàn trà. Tổng thể bộ búp bê không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn tái hiện cấu trúc quyền lực và nghi lễ của xã hội phong kiến Nhật Bản.

Hiện nay, tùy điều kiện kinh tế, nhiều gia đình chỉ trưng bày bộ hai búp bê tượng trưng cho Hoàng đế và Hoàng hậu. Tuy vậy, những bộ đầy đủ vẫn được xem là biểu tượng của sự trang trọng và cầu chúc trọn vẹn.

Giá trị thủ công và ý nghĩa gia truyền

Búp bê Hina truyền thống thường được làm từ gỗ, phủ vải lụa nhiều lớp với kỹ thuật may mặc tinh xảo. Có hai dòng chính là Kimekomi-bina, trong đó vải được dán trực tiếp lên thân búp bê, và Ishōgi-bina, với trang phục may rời rồi mặc vào. Dù theo phương pháp nào, quá trình chế tác đều đòi hỏi tay nghề cao và thời gian dài.

Nhiều bộ búp bê có giá trị kinh tế lớn và được truyền từ đời này sang đời khác như của hồi môn. Tại một số gia đình, khi con gái kết hôn, cô sẽ mang theo bộ búp bê như một biểu tượng của phúc lành gia đình. Điều này cho thấy Hina Matsuri không chỉ là ngày lễ của trẻ em mà còn gắn với vòng đời người phụ nữ trong văn hóa Nhật.

Ẩm thực đặc trưng trong Hina Matsuri

Hishimochi: Bánh mochi hình thoi với ba lớp màu hồng, trắng và xanh lá cây tượng trưng cho hoa đào, tuyết và chồi non mùa xuân. Màu sắc hài hòa thể hiện ước mong về sức khỏe, sự sống và một khởi đầu tươi mới cho bé gái.

Shirozake: Loại rượu ngọt màu trắng đục làm từ gạo nếp và kōji, thường được người lớn dùng trong dịp lễ. Trẻ em sẽ uống amazake không cồn để cùng hòa vào không khí ấm áp của ngày hội.

Hina-arare: Những viên bánh gạo nhỏ nhiều màu sắc, thường được bày cùng bộ búp bê Hina trên kệ trang trí. Ở vùng Kantō bánh có vị ngọt, còn vùng Kansai phổ biến loại tròn làm từ gạo nếp với hương vị đa dạng hơn.

Chirashi-zushi: Cơm trộn giấm được phủ lên trên các nguyên liệu mang ý nghĩa tốt lành như tôm, trứng và củ sen renkon. Món ăn rực rỡ sắc màu tượng trưng cho cuộc sống đủ đầy và may mắn.

Súp nghêu Hamaguri: Canh được nấu từ nghêu hamaguri, loài có hai nửa vỏ chỉ khớp với đúng một “cặp” duy nhất. Vì vậy món ăn này gửi gắm lời chúc về hôn nhân hòa hợp và hạnh phúc trong tương lai.

Ý nghĩa văn hóa trong xã hội hiện đại

Ngày nay, dù xã hội Nhật Bản đã hiện đại hóa mạnh mẽ, Hina Matsuri vẫn được duy trì đều đặn mỗi năm. Các gia đình thường bắt đầu trưng bày búp bê từ giữa tháng 2 và dọn cất ngay sau ngày 3/3, vì theo quan niệm dân gian, để quá lâu có thể khiến con gái “kết hôn muộn”. Dù niềm tin này mang tính biểu tượng, nó cho thấy tầm quan trọng của hôn nhân và gia đình trong tư duy truyền thống.

Tại trường mẫu giáo và tiểu học, trẻ em được tìm hiểu về nguồn gốc ngày lễ, làm búp bê giấy thủ công và học các bài hát liên quan đến Hina Matsuri. Ở nhiều địa phương, các bảo tàng và đền chùa còn tổ chức triển lãm búp bê cổ, thu hút đông đảo du khách. Điều đó chứng minh rằng Hina Matsuri không chỉ tồn tại trong không gian gia đình mà còn trở thành một phần của di sản văn hóa quốc gia.

Nguồn ảnh: Nippon, Honjinhiranoya, Yoshitoku