Búp bê Kokeshi là gì?

Búp bê gỗ Kokeshi (こけし人形) là một loại hình thủ công truyền thống có nguồn gốc từ vùng Tohoku – Đông Bắc Nhật Bản. Điểm đặc trưng dễ nhận biết nhất của Kokeshi là hình dáng đơn giản với đầu tròn và thân hình trụ, không có tay chân, được tiện hoàn toàn từ gỗ tự nhiên và trang trí bằng những nét vẽ tay mộc mạc.

Ban đầu, Kokeshi được làm như đồ chơi dành cho trẻ em và quà lưu niệm tại các khu suối nước nóng (onsen). Tuy nhiên, theo thời gian, Kokeshi đã vượt ra khỏi vai trò một món đồ chơi thông thường để trở thành vật phẩm văn hóa, mang trong mình giá trị thẩm mỹ, tinh thần và niềm tin dân gian của người Nhật.

Nguồn gốc và lịch sử của búp bê Kokeshi

Theo nhiều tư liệu và truyền thuyết địa phương, búp bê Kokeshi xuất hiện vào cuối thời Edo (khoảng thế kỷ 19). Khi đó, các thợ mộc ở vùng núi Tohoku vốn chuyên làm bát, chén và đồ dùng sinh hoạt bằng gỗ đã tận dụng phần gỗ thừa để tiện ra những con búp bê nhỏ, bán cho du khách tại các khu onsen làm quà cho trẻ em.

Trong bối cảnh xã hội Nhật Bản thời Edo, màu đỏ được tin là có khả năng xua đuổi tà khí và bệnh tật. Vì vậy, nhiều búp bê Kokeshi được trang trí bằng sắc đỏ, dần dần được xem như bùa hộ mệnh, tượng trưng cho sự bảo vệ, sức khỏe và sự trưởng thành an lành của trẻ nhỏ. Chính từ đây, Kokeshi không chỉ là đồ chơi mà còn mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc trong đời sống gia đình Nhật Bản.

Ý nghĩa tên gọi “Kokeshi”

Ở giai đoạn đầu, búp bê Kokeshi không có tên gọi thống nhất. Tùy từng vùng, người ta gọi chúng bằng nhiều cái tên khác nhau như Kideko, Kogesu hay Kiboko, phản ánh chất liệu gỗ, hình dáng hoặc chức năng trừ tà của búp bê.

Khi được ghi bằng Hán tự, tên gọi Kokeshi có hai cách lý giải phổ biến. Một cách viết là 木削し (Kogeshi), mang nghĩa “vật được tiện, gọt từ gỗ”, nhấn mạnh kỹ thuật chế tác. Cách hiểu khác là 小芥子 (Kokeshi), nghĩa là “hạt cải nhỏ”, gợi liên tưởng đến kiểu tóc tròn đơn giản của trẻ em Nhật thời Edo.

Do sự đa dạng tên gọi gây bất tiện trong giao lưu và sưu tầm, đến năm 1940 (Showa 15), các nghệ nhân và nhà nghiên cứu đã thống nhất sử dụng tên gọi こけし (Kokeshi) viết bằng hiragana. Từ đó, cái tên này được dùng chính thức cho đến ngày nay.

Một số dòng búp bê Kokeshi truyền thống

Kokeshi truyền thống được phân loại theo khu vực sản xuất, mỗi vùng hình thành một phong cách riêng về hình dáng, họa tiết và kỹ thuật chế tác. Sự khác biệt này phản ánh điều kiện tự nhiên, thẩm mỹ và sinh hoạt văn hóa của từng địa phương.

Kokeshi phong cách Tsugaru

Kokeshi Tsugaru phát triển quanh các khu suối nước nóng Nuruyu và Owani thuộc tỉnh Aomori. Đặc trưng lớn nhất của dòng này là đầu và thân được tiện từ một khối gỗ liền, tạo cảm giác chắc chắn và liền mạch. Hình dáng Tsugaru Kokeshi rất đa dạng, từ thân thon dài đến chân loe, thể hiện sự tự do và phóng khoáng trong sáng tạo. Trên thân búp bê thường xuất hiện các họa tiết Daruma, hoa mẫu đơn hoặc hình ảnh gắn với lễ hội Nebuta, khiến mỗi sản phẩm mang đậm dấu ấn văn hóa địa phương.

Kokeshi phong cách Nanbu

Xuất hiện tại khu vực Hanamaki Onsen và Morioka thuộc tỉnh Iwate, Nanbu Kokeshi có cấu trúc đầu và thân tách rời, trong đó phần đầu được gắn lỏng để có thể xoay nhẹ. Thân búp bê có nhiều biến thể hình dáng, nhưng điểm chung là lối trang trí rất tiết chế. Nhiều mẫu Nanbu Kokeshi gần như không có họa tiết, thậm chí không vẽ mặt, nhằm tôn lên vân gỗ tự nhiên. Chính sự mộc mạc này tạo nên vẻ đẹp trầm lắng, phù hợp với tinh thần wabi-sabi của người Nhật.

Kokeshi phong cách Kijiyama

Kijiyama Kokeshi được sản xuất tại tỉnh Akita, nổi bật với đầu nhỏ, thân dày và dáng thẳng. Kiểu tóc thường là tóc bob dài, kèm dải trang trí đỏ trên đầu. Thân búp bê được vẽ kimono sọc, đôi khi có tạp dề hoa cúc hoặc hoa mai. Tổng thể tạo cảm giác mộc mạc, gợi hình ảnh người phụ nữ nông thôn Nhật Bản xưa.

Kokeshi phong cách Naruko

Kokeshi Naruko là một trong những dòng nổi tiếng nhất, gắn liền với Naruko Onsen, tỉnh Miyagi. Đặc điểm dễ nhận biết nhất là phần đầu khi xoay sẽ phát ra tiếng “kít kít” do cấu trúc khớp đặc biệt. Khuôn mặt thường chỉ vẽ mí trên, mũi tròn, tóc mái rõ nét. Thân búp bê được trang trí bằng hoa cúc, lá phong hoặc hoa cẩm chướng, tạo cảm giác mềm mại và duyên dáng.

Kokeshi phong cách Togatta

Togatta Kokeshi phát triển tại nhiều khu onsen của tỉnh Miyagi. Búp bê có thân thẳng, đầu to và khuôn mặt hiền hòa với đôi mắt hình lưỡi liềm. Điểm nhấn là họa tiết “tegara” hình tia đỏ trên đỉnh đầu, kết hợp với hoa anh đào, hoa mận hoặc hoa cúc trên thân. Đây được xem là một trong những dòng Kokeshi có giá trị thẩm mỹ cao nhất.

Kokeshi phong cách Tsuchiyu

Xuất hiện tại các khu suối nước nóng thuộc tỉnh Fukushima, Tsuchiyu Kokeshi có thân mảnh, dáng nữ tính và khuôn mặt nhỏ nhắn. Kỹ thuật chế tác đặc trưng là xoay bàn tiện theo chiều ngược, tạo ra các hoa văn độc đáo trên thân. Một số biến thể có đầu xoay phát ra âm thanh và đặc biệt có dòng “Takobozu” với đôi mắt to viền đỏ, mang vẻ ngoài rất khác biệt.

Búp bê Kokeshi sáng tạo và hiện đại

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, cùng với sự thay đổi trong thị hiếu và nghệ thuật, Kokeshi bước sang một giai đoạn mới với dòng Kokeshi sáng tạo. Dòng này không còn bị ràng buộc bởi quy chuẩn vùng miền mà cho phép nghệ nhân tự do thể hiện cá tính và tư duy thẩm mỹ hiện đại.

Một đại diện tiêu biểu là Usaburo Kokeshi tại Ikaho, tỉnh Gunma. Những búp bê của Usaburo nổi bật với hình khối tròn trịa, kiểu tóc bob và phong cách hiện đại, được xuất khẩu sang nhiều quốc gia, đặc biệt tại châu Âu. Nhiều mẫu còn là sản phẩm hợp tác với các thương hiệu và nhân vật nổi tiếng, đưa Kokeshi đến gần hơn với đời sống đương đại.

Ý nghĩa tâm linh và giá trị văn hóa của Kokeshi

Trong quan niệm dân gian Nhật Bản, Kokeshi không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn gắn liền với đời sống tinh thần. Búp bê truyền thống thường được làm từ gỗ mizuki (gỗ nước) – loại gỗ được tin là giúp ngăn ngừa hỏa hoạn. Ngoài ra, Kokeshi còn được xem như vật mang lại sức khỏe, bình an cho trẻ em và tượng trưng cho mùa màng bội thu.

Ngày nay, bên cạnh gỗ mizuki, gỗ anh đào và gỗ phong cũng được sử dụng phổ biến. Những loại gỗ này cần được phơi tự nhiên trong thời gian dài trước khi chế tác để đảm bảo độ bền và màu sắc, cho thấy sự tỉ mỉ và trân trọng vật liệu của nghệ nhân Nhật Bản.

Kokeshi – món quà tinh thần của Nhật Bản

Với hình dáng giản dị nhưng hàm chứa chiều sâu văn hóa, búp bê Kokeshi được xem là một kiệt tác thủ công của Nhật Bản. Mỗi búp bê không chỉ phản ánh kỹ thuật chế tác mà còn gửi gắm cảm xúc, tâm tư và thế giới nội tâm của người nghệ nhân. Chính điều đó khiến Kokeshi trở thành món quà tinh thần ý nghĩa, được người Nhật và du khách quốc tế yêu thích, lựa chọn làm quà lưu niệm mỗi khi ghé thăm xứ sở Phù Tang.

Nếu bạn yêu thích văn hóa Nhật Bản thì ngôn ngữ chính là cách tiếp cận gần gũi và chính xác nhất. Thông qua tiếng Nhật, người học có thể cảm nhận trọn vẹn những giá trị truyền thống như Kokeshi, không chỉ ở hình thức bên ngoài mà cả trong cách người Nhật gửi gắm tinh thần vào từng chi tiết. Từ định hướng đó, Nhật ngữ Tâm Việt xây dựng các khóa học tiếng Nhật gắn liền với văn hóa, giúp người học hiểu Nhật Bản một cách tự nhiên và bền vững.

Nguồn tham khảo: Jalan Japan Travel Guide