Trải qua nhiều biến động lịch sử, Nhật Bản đã chính thức sử dụng Dương lịch thay cho Âm lịch từ thời Minh Trị. Cùng với sự thay đổi đó, nhiều lễ hội truyền thống được điều chỉnh theo lịch mới, trong đó có Tết. Tuy nhiên, dù đón năm mới vào ngày 1/1 Dương lịch, người Nhật vẫn giữ gìn rất nhiều phong tục, nghi lễ và giá trị văn hoá lâu đời, tạo nên một cái Tết mang bản sắc riêng, vừa trang nghiêm vừa ấm áp.
Lời chúc mừng năm mới
Trong tiếng Nhật lời chúc năm mới được phân biệt rất rõ theo thời điểm và việc dùng đúng hay sai phụ thuộc trực tiếp vào việc đã bước sang năm mới hay chưa.
Trước ngày 1/1, người Nhật sử dụng câu 「 良いお年をお迎えください。」(Yoi otoshi wo omukae kudasai) để chúc nhau đón một năm mới tốt lành. Đây là cách nói mang tính lịch sự, thường dùng từ cuối tháng 12 đến hết ngày 31/12.
Sau khi đã bước sang ngày 1/1, lời chúc năm mới chính thức được sử dụng là「 明けましておめでとうございます。」(Akemashite omedetou gozaimasu). Câu chúc này chỉ dùng cho dịp đầu năm và mang ý nghĩa chúc mừng năm mới đã đến.
Trang trí Kadomatsu (門松)
Kadomatsu là vật trang trí truyền thống thường được đặt trước cửa nhà, cửa hàng hoặc công ty vào dịp năm mới tại Nhật Bản. Một bộ Kadomatsu điển hình gồm:
- Ba thân tre có độ dài khác nhau: tượng trưng cho sự phát triển và sinh khí
- Cây thông: biểu tượng của sự trường thọ và bền bỉ
- Hoa mơ: hình ảnh ẩn dụ cho sức sống mạnh mẽ, có khả năng vượt qua giá lạnh của mùa đông để đón chào mùa xuân
Trong quan niệm truyền thống, Kadomatsu không chỉ mang ý nghĩa trang trí mà còn đóng vai trò như “dấu hiệu dẫn đường”, mời gọi các vị thần năm mới (Toshigami) ghé thăm và ban phúc lành cho gia đình trong suốt năm mới.
Trang trí Shimekazari (注連飾り)
Shimekazari là đồ trang trí truyền thống được kết từ dây rơm thiêng shimenawa, thường được treo trên cửa ra vào. Trong quan niệm của người Nhật, shimekazari có vai trò phân định ranh giới linh thiêng giữa không gian đời thường và không gian thanh tịnh, giúp xua đuổi tà khí và chào đón các vị thần may mắn ghé thăm trong năm mới.
Shimekazari thường được kết hợp với những chi tiết mang ý nghĩa cát tường như lá thông, quả cam daidai – biểu tượng cho sự tiếp nối của các thế hệ cùng các loại bùa may mắn khác, qua đó thể hiện rõ nét ảnh hưởng sâu sắc của tín ngưỡng Thần đạo trong đời sống văn hóa truyền thống của Nhật Bản.
Tiệc cuối năm Bonenkai (忘年会)
Bonenkai là những buổi tiệc được tổ chức vào dịp cuối năm, phổ biến trong các mối quan hệ bạn bè, đồng nghiệp và đặc biệt là trong môi trường công ty tại Nhật Bản. Đây còn là dịp để mọi người cùng nhìn lại một năm đã qua, chia sẻ những trải nghiệm trong công việc và cuộc sống trong bầu không khí thoải mái, cởi mở hơn so với thường ngày.
Tên gọi Bonenkai mang ý nghĩa “quên đi năm cũ”, thể hiện mong muốn tạm gác lại những áp lực, khó khăn hay thất bại đã trải qua trong suốt một năm làm việc, để giải tỏa tinh thần và tái tạo năng lượng. Thông qua những buổi tiệc này, người Nhật hướng đến việc kết thúc năm cũ một cách nhẹ nhàng, củng cố mối quan hệ giữa các thành viên và chuẩn bị tâm thế tích cực để bước sang năm mới với nhiều hy vọng và động lực hơn.
Ăn mì Toshikoshi Soba (年越しそば)
Vào đêm giao thừa, người Nhật có thói quen ăn Toshikoshi Soba – món mì soba truyền thống được làm từ kiều mạch. Đây là một phong tục lâu đời, gắn liền với thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Toshikoshi Soba không chỉ là một món ăn quen thuộc mà còn mang nhiều tầng ý nghĩa biểu trưng.
Những sợi mì dài thể hiện ước mong về sự trường thọ và cuộc sống bền bỉ, trong khi đặc tính dễ cắt của mì soba lại được xem như biểu tượng cho việc cắt bỏ vận rủi, phiền muộn và những điều không may của năm cũ, để con người bước sang năm mới với tâm thế nhẹ nhàng và thanh thản hơn.
Thưởng thức Osechi Ryori (おせち料理)
Osechi là mâm cỗ truyền thống chỉ xuất hiện trong dịp năm mới tại Nhật Bản, thường được chuẩn bị sẵn và dùng trong những ngày đầu năm. Các món ăn trong Osechi được sắp xếp gọn gàng trong hộp sơn mài jubako, không chỉ để tiện bảo quản mà còn mang ý nghĩa trang trọng, chỉn chu cho dịp khởi đầu năm mới.
Mỗi món ăn trong mâm cỗ đều gắn liền với một lời chúc tốt lành:
- Tôm (ebi): tượng trưng cho sự trường thọ
- Trứng cuộn (datemaki): biểu trưng cho tri thức và sự học hành tiến bộ
- Trứng cá trích (kazunoko): mang ý nghĩa con cháu đông đúc, gia đình sung túc
Thông qua Osechi, người Nhật thể hiện một triết lý sống đặc trưng đó là ngay cả trong việc ăn uống hằng ngày, con người cũng gửi gắm những ước nguyện tốt đẹp cho tương lai.
Nghe chuông giao thừa Joya no Kane (除夜の鐘)
Vào đêm giao thừa, nhiều ngôi chùa Phật giáo tại Nhật Bản tổ chức nghi thức Joya no Kane, trong đó chiếc chuông chùa được rung lên trong không khí trang nghiêm để tiễn năm cũ và đón chào năm mới. Âm thanh của chuông vang vọng trong đêm cuối năm không chỉ mang ý nghĩa thông báo thời khắc chuyển giao, mà còn tạo nên một khoảnh khắc lắng đọng, giúp con người hướng nội và suy ngẫm về một năm đã qua.
Theo quan niệm Phật giáo, tiếng chuông Joya no Kane được rung tổng cộng 108 lần, tượng trưng cho 108 phiền não (煩悩 – bonnō) của con người. Mỗi tiếng chuông là một lần buông bỏ những ham muốn, sân hận và si mê tích tụ trong năm cũ, để tâm hồn trở nên nhẹ nhõm, thanh thản hơn và sẵn sàng bước sang năm mới với sự bình an và trong sáng.
Ngắm mặt trời mọc đầu năm Hatsuhinode (初日の出)
Hatsuhinode là khoảnh khắc ngắm mặt trời mọc đầu tiên trong năm mới, được xem là một nghi thức mang ý nghĩa khởi đầu tại Nhật Bản. Vào sáng sớm ngày mùng Một, nhiều người Nhật dậy từ rất sớm để đón ánh nắng đầu năm trong bầu không khí yên tĩnh và trang nghiêm.
Không ít người còn di chuyển đến biển, núi hoặc những địa điểm cao để có thể nhìn thấy mặt trời mọc một cách trọn vẹn nhất. Theo quan niệm truyền thống, việc chứng kiến ánh mặt trời đầu tiên của năm mới tượng trưng cho một sự khởi đầu tốt đẹp, mang lại may mắn, sức khỏe và thuận lợi cho cả năm sắp tới.
Đi lễ đầu năm Hatsumode (初詣)
Hatsumode là chuyến viếng thăm đền hoặc chùa đầu tiên trong năm mới, đồng thời cũng là một trong những phong tục quan trọng nhất trong dịp Tết tại Nhật Bản. Người Nhật thường thực hiện Hatsumode vào những ngày đầu năm để bày tỏ lòng thành kính và cầu nguyện cho một năm bình an.
Trong chuyến đi lễ đầu năm này, mọi người thường cầu mong sức khỏe, công việc thuận lợi, việc học tập suôn sẻ và sự bình an cho gia đình. Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, Hatsumode còn là dịp để mỗi người nhìn lại bản thân, đặt ra những mong ước và mục tiêu mới cho năm sắp tới.
Gửi thiệp chúc năm mới Nengajo (年賀状)
Nengajo là thiệp chúc mừng năm mới được người Nhật gửi đến người thân, bạn bè, đồng nghiệp với mong muốn thiệp sẽ đến tay người nhận đúng vào ngày 1/1. Đây là một nét văn hóa lâu đời, thể hiện sự trân trọng và chu đáo trong các mối quan hệ xã hội.
Dù mạng xã hội và các phương tiện liên lạc hiện đại ngày càng phát triển, văn hóa gửi nengajo vẫn được nhiều người duy trì. Đối với người Nhật, việc nhận được một tấm thiệp đầu năm không chỉ mang ý nghĩa chúc mừng, mà còn là sự khẳng định của mối liên kết bền chặt và sự quan tâm lâu dài giữa con người với nhau.
Lì xì đầu năm Otoshidama (お年玉)
Otoshidama là phong tục lì xì đầu năm dành cho trẻ em, trong đó người lớn tặng tiền mừng tuổi được đựng trong phong bì nhỏ gọi là pochi-bukuro. Đây là một trong những điều mà trẻ em Nhật Bản mong chờ nhất mỗi dịp năm mới.
Không chỉ đơn thuần là món quà mang giá trị vật chất, otoshidama còn được xem như một hình thức giáo dục. Thông qua việc nhận tiền mừng tuổi, trẻ em dần học cách hiểu về giá trị của đồng tiền, biết cân nhắc chi tiêu và hình thành ý thức quản lý tài chính ngay từ khi còn nhỏ.
Mua túi may mắn Fukubukuro (福袋)
Fukubukuro là những túi hàng bí mật được bán vào dịp đầu năm tại các cửa hàng trên khắp Nhật Bản. Người mua sẽ không biết trước bên trong túi có những sản phẩm gì, tạo nên cảm giác hồi hộp và háo hức khi mở túi.
Giá trị của các sản phẩm bên trong fukubukuro thường cao hơn số tiền đã bỏ ra, vì vậy việc mua túi may mắn được xem như một cách “mua may” đầu năm. Phong tục này không chỉ mang lại niềm vui cho người mua, mà còn phản ánh tinh thần lạc quan và niềm tin vào những điều tốt đẹp trong năm mới của người Nhật.
